Czym jest powództwo przeciwegzekucyjne?

Powództwo przeciwegzekucyjne stanowi jedną z form zwalczania egzekucji, która jest nieuzasadniona z powodu wygaśnięcia lub braku zobowiązania (pomimo istnienia formalnej podstawy egzekucji) bądź ze względu na fakt, iż egzekucja skierowana na dany przedmiot narusza prawa osoby trzeciej. Z formalnego punktu widzenia, powództwa przeciwegzekucyjne są powództwami o ukształtowanie prawa, do których zastosowanie znajdują przepisy
o postępowaniu procesowym.

Należy mieć na uwadze, iż organ egzekucyjny nie bada zasadności i wymagalności obowiązku stwierdzonego tytułem wykonawczym (art. 804 k.p.c.).

Innymi słowy, jest to środek mający na celu skuteczne podważenie tytułu wykonawczego wykonalności lub zwolnienie zajętego przedmiotu spod egzekucji, do którego prawa posiada osoba trzecia. Niemniej, by do tego doszło, muszą zostać spełnione konkretne przesłanki.

Co istotne, powództwo przeciwegzekucyjne umożliwia dłużnikowi oraz osobom trzecim obronę przed postępowaniem egzekucyjnym wyłącznie w przypadku, gdy doszło do naruszenia ich praw podmiotowych (wynikających z prawa materialnego). Niemożliwym jest zatem skorzystanie z tej drogi, kiedy naruszone zostało tylko prawo formalne (przepisy dotyczące procedury).

Możemy wyróżnić dwa rodzaje powództw przeciwegzekucyjnych: powództwo opozycyjne (zwane także powództwem o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności) oraz powództwo ekscydencyjne (zwane także powództwem interwencyjnym lub powództwem o zwolnienie od egzekucji).

Powództwo opozycyjne

Przesłanki do skorzystania z powództwa opozycyjnego zostały wymienione w art. 840 § 1 k.p.c.. Zgodnie z treścią wskazanej normy, dłużnik może w drodze powództwa żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub części albo ograniczenia, jeżeli:

1. przeczy zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli wykonalności, a w szczególności gdy kwestionuje istnienie obowiązku stwierdzonego tytułem egzekucyjnym niebędącym orzeczeniem sądu albo gdy kwestionuje przejście obowiązku mimo istnienia formalnego dokumentu stwierdzającego to przejście (np. kwestionowanie złożonego oświadczenia woli, brak zdolności prawnej);
2. po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane; gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik może oprzeć powództwo także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy, na zarzucie spełnienia świadczenia, jeżeli zgłoszenie tego zarzutu w sprawie było z mocy ustawy niedopuszczalne, a także na zarzucie potrącenia;
3. małżonek, przeciwko któremu sąd nadał klauzulę wykonalności na podstawie art. 787 k.p.c., wykaże, że egzekwowane świadczenie wierzycielowi nie należy się, przy czym małżonkowi temu przysługują zarzuty nie tylko z własnego prawa, lecz także zarzuty, których jego małżonek wcześniej nie mógł podnieść.

Powództwo opozycyjne można wytoczyć od dnia uprawomocnienia się postanowienia o nadaniu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności do ukończenia postępowania egzekucyjnego. Skorzystanie z powództwa opozycyjnego jest możliwe pod warunkiem, że tytuł wykonawczy jest możliwy do spełnienia oraz jest ważny. Nie można więc żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności, jeżeli należność została już wyegzekwowana w całości.

Skorzystanie z powództwa opozycyjnego nie jest niemożliwe także w sprawach rodzinnych, co wynika z brzmienia art. 138 k.r.o., który stanowi, że w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Powyższe potwierdza także orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie z którym przepis art. 138 KRO wyłącza ewentualną dopuszczalność powództwa przeciwegzekucyjnego z art. 840 KPC. Przepis art. 138 KRO zastosowanie również wówczas, gdy zobowiązany do alimentów dochodzi zmniejszenia tych świadczeń lub ograniczenia czasu ich trwania za okres poprzedzający wytoczenie powództwa (vide: wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 31 maja 1975 r., III CRN 94/75).

Przy rozpoznawaniu sprawy toczącej się wskutek wystąpienia na drogę sądową z niniejszym powództwem, nie może nastąpić merytoryczna zmiana prawomocnego orzeczenia, na którym egzekucja się opiera.

Należy także pamiętać, że zasadność powództwa z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności w całości, ocenia się według stanu rzeczy w chwili orzekania (uchw. SN z 30.3.1976 r., III CZP 18/76).

Legitymacja do wystąpienia z powództwem opozycyjnym przysługuje:

• dłużnikowi widniejącemu w tytule wykonawczym;
• następcom prawnym dłużnika, jeżeli skierowano przeciwko nim egzekucję na podstawie wydanego tytułu wykonawczego;
• w sytuacji opisanej w pkt 3 powyżej – małżonkowi dłużnika, w stosunku do którego wszczęto egzekucję na podstawie art. 787 k.p.c.;
• kuratorowi dłużnika;
• prokuratorowi i organizacji pozarządowej na zasadach ogólnych.

Osoba trzecia może występować w sprawie w charakterze interwenienta ubocznego, pod warunkiem, że ma interes prawny w rozstrzygnięciu sprawy.

Legitymowanym biernie jest zaś wierzyciel widniejący w tytule wykonawczym. Przy wielości wierzycieli, którym wspólnie przysługują uprawnienia wynikające z tytułu wykonawczego, powinno być wytoczone łącznie przeciwko wszystkim tym wierzycielom. Zachodzi wtedy wypadek współuczestnictwa koniecznego po stronie pozwanej (vide: wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 26 lipca 1972 r., III CRN 157/72).

Powództwo ekscydencyjne

Przedmiotowe powództwo ma na celu zapewnienie ochrony osobie trzeciej, której prawa (zarówno względne, jak i bezwzględne) zostały naruszone wskutek zajęcia określonego przedmiotu po wszczęciu oraz prowadzeniu, zgodnie z przepisami procesowymi, postępowania egzekucyjnego. Można z niego skorzystać także wtedy, gdy zajęcie przedmiotu nastąpiło na podstawie postanowienia sądu o udzieleniu zabezpieczenia.

Najczęściej wytoczenie powództwa w tym trybie następuje w sytuacji, gdy dłużnik włada przedmiotem stanowiącym własność osoby trzeciej, zaś wierzyciel nie ma o tym wiedzy i kieruje egzekucję właśnie do tego przedmiotu.

Trzeba mieć na uwadze, że środek ten nie ma charakteru prewencyjnego (zapobiegawczego). Stosuje się go celem usunięcia powstałych już negatywnych skutków zajęcia, a więc dopiero po jego dokonaniu.

Powództwo można wytoczyć najpóźniej do czasu zakończenia postępowania egzekucyjnego, tudzież wydania przedmiotu zaspokojenia. Wynika to z samego celu przedmiotowego powództwa, którym jest zapobieżenie możliwości zaspokojenia się wierzyciela z danego przedmiotu. Zatem nie można zwolnić spod egzekucji rzeczy lub praw, które zostały już przeniesione na wierzyciela – wówczas osoba trzecia musi korzystać z innych przysługujących jej w tym zakresie roszczeń. Na przykład, w sprawie o zwolnienie zajętej rzeczy od egzekucji powód może – po dokonaniu przez komornika sprzedaży tej rzeczy – zmienić roszczenie na żądanie zwolnienia od egzekucji kwoty pieniężnej uzyskanej ze sprzedaży (wyr. SN z 24.10.2007 r., IV CSK 271/07).

Za osobę trzecią (która jest legitymowana czynnie, a więc może wystąpić w niniejszym powództwem), uznaje się osobę, która nie została w żadnym zakresie objęta tytułem wykonawczym. I tak np. małżonek dłużnika, przeciwko któremu została nadana klauzula wykonalności, nie może korzystać z powództwa interwencyjnego. Z kolei wspólnik spółki cywilnej, który żąda zwolnienia od egzekucji przedmiotu wchodzącego w skład majątku spółki, stanowi osobę trzecią w myśl przepisu art. 841 k.p.c. (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 04.12.1997 r., III CKN 269/97).

Przed skierowaniem sprawy na drogę postępowania sądowego (wytoczeniem powództwa), warto skierować do wierzyciela pisemne żądanie o odstąpienie od egzekucji wraz z uzasadnieniem swojego stanowiska. Może to pozytywnie wpłynąć na uniknięcie konieczności poniesienia ewentualnych kosztów w toku procesu, gdyby wierzyciel uwzględnił powództwo przy pierwszej czynności.

Powództwo osoby trzeciej o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji kieruje się przeciwko wierzycielowi, a także dłużnikowi, pod warunkiem, że dłużnik zaprzecza prawu osoby występującej z pozwem. Jak już zostało wspomniane powyżej, powodem jest osoba trzecia, której przedmiot został zajęty w toku egzekucji.

Niniejsze powództwo ma na celu zwalczanie naruszeń praw rzeczowych, tj. własności, współwłasności, użytkowania wieczystego, użytkowania, spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Niemniej zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem może ono dotyczyć także rachunków bankowych, wierzytelności oraz innych praw majątkowych (tak m.in. wyr. SN z 17.4.2002 r., IV CKN 986/00).

Możliwość skorzystania z przedmiotowego uprawnienia jest jednak ograniczona czasowo. Powództwo można wnieść w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa, chyba że inny termin jest przewidziany w przepisach odrębnych (art. 841 § 3 k.p.c.). Chodzi więc o faktyczne powzięcie wiadomości o zajęciu, nie zaś o dzień, w którym dana osoba mogła się o tym dowiedzieć, nawet przy zachowaniu należytej staranności. Jest to termin materialnoprawny oraz nie podlega przywróceniu. Przekroczenie terminu skutkuje zatem wygaśnięciem roszczenia.

W ramach tego powództwa, nie należy zapominać o tym, iż dopuszczalne jest również powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji administracyjnej. Powództwo można wnieść w ciągu 14 dni od dnia doręczenia postanowienia administracyjnego organu egzekucyjnego, a jeżeli zainteresowany wniósł zażalenie na to postanowienie – w terminie 14 dni od doręczenia postanowienia wydanego na skutek zażalenia (art. 842 k.p.c.).

Czy można zawiesić postępowanie egzekucyjne?

W przypadku wytoczenia powództwa opozycyjnego, dłużnikowi przysługuje uprawnienie do żądania zawieszenia postępowania egzekucyjnego. Taka możliwość istnieje również w postępowaniu ekscydencyjnym, z tą różnicą, iż uprawnionym będzie wówczas osoba trzecia. Uprawnienie to wynika z treści art. 755 § 1 pkt 3 k.p.c., który stanowi, że jeżeli przedmiotem zabezpieczenia nie jest roszczenie pieniężne, sąd udziela zabezpieczenia w taki sposób, jaki stosownie do okoliczności uzna za odpowiedni, nie wyłączając sposobów przewidzianych dla zabezpieczenia roszczeń pieniężnych. W szczególności sąd może zawiesić postępowanie egzekucyjne lub inne postępowanie zmierzające do wykonania orzeczenia.

Wniosek o zawieszenie postępowania egzekucyjnego warto zawrzeć już w treści pozwu, albowiem pozwoli to uniknąć dodatkowego kosztu w kwocie 100,00 zł (art. 95 ust. 1 pkt 1 u.k.s.c.). Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, by z takim wnioskiem zwrócić się do Sądu już po złożeniu pozwu, niemniej wówczas koniecznym będzie jego opłacenie we wskazanej powyżej kwocie (art. 68 pkt 1 u.k.s.c.).

Osoba składająca powyższy wniosek, winna uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia (art. 730¹ § 1 k.p.c.).

Opłata oraz właściwość miejscowa i rzeczowa sądu

Zarówno powództwo opozycyjne, jak i interwencyjne, w toku postępowania egzekucyjnego, wytacza się przed sad właściwy rzeczowo, w którego okręgu prowadzi się egzekucję. Jest to właściwość wyłączna, a więc nie ma możliwości wytoczyć powództwa przed inny właściwy miejscowo sąd.

Wyjątek: Jeżeli egzekucja nie została jeszcze wszczęta, powództwo wytacza się według przepisów o właściwości ogólnej (art. 27–30 k.p.c.).

Właściwym rzeczowo jest sąd rejonowy lub okręgowy, co jest uzależnione od wartości przedmiotu sporu oraz charakteru stron.

Miejsce prowadzenia egzekucji ustala się w oparciu o przepisy kodeksu cywilnego regulujących właściwość miejscową organu egzekucyjnego. Reguła ta ma zastosowanie także wtedy, gdy do prowadzenia egzekucji został wybrany komornik poza właściwością ogólną (np. egzekucja z nieruchomości może być prowadzona wyłącznie przez komornika działającego przy sądzie, w którego okręgu nieruchomość jest położona).

Koniecznie należy pamiętać o prekluzji zarzutów. Strona wnosząca pozew do sądu powinna przytoczyć wszystkie zarzuty, które w tym czasie miała możliwość zgłosić, pod rygorem utraty prawa korzystania z nich w dalszym postępowaniu. Twierdzenia i dowody powołane z naruszeniem prekluzji, zostaną pominięte, chyba że strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później. W takim przypadku dalsze twierdzenia i dowody na ich poparcie powinny być powołane w terminie 2 tygodni od dnia, w którym ich powołanie stało się możliwe lub wynikła potrzeba ich powołania (art. 458 (5) § 4 k.p.c).

Pozew podlega opłacie zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 13 § 1 i 2 u.k.s.c.. Od pozwu należy uiścić opłatę stałą ustaloną według wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia wynoszącej:

1) do 500 zł – w kwocie 30 zł;

2) ponad 500 zł do 1500 zł – w kwocie 100 zł;

3) ponad 1500 zł do 4000 zł – w kwocie 200 zł;

4) ponad 4000 zł do 7500 zł – w kwocie 400 zł;

5) ponad 7500 zł do 10 000 zł – w kwocie 500 zł;

6) ponad 10 000 zł do 15 000 zł – w kwocie 750 zł;

7) ponad 15 000 zł do 20 000 zł – w kwocie 1000 zł.

Przy wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia wynoszącej ponad 20.000,00 zł pobiera się od pisma opłatę stosunkową wynoszącą 5% tej wartości, nie więcej jednak niż 200.000,00 zł.

Przeczytaj również:

Wady i zalety spółki z o. o.

Jak stworzyć spółkę z o. o.?

Dziedziczenie długów bez majątku